Doorgaan naar hoofdcontent

Witte haaien

Deze tekst is eerder verschenen in de PreventActua nr. 12 van 27 mei 2019, als "Opinie: Cognitieve vooroordelen en preventie".

Naar aanleiding van een incident aan het Brusselse Noordstation heeft Prevent me een opiniestuk gevraagd over de relativiteit van het menselijke denken en de impact ervan op preventie.


De aanleiding

Een hele heisa aan het Brusselse Noordstation recent. De buschauffeurs van De Lijn klagen al maanden over de onveilige en onhygiënische toestanden in het station. Maar de druppel die de emmer doet overlopen, is het zicht van politieagenten die met mondmaskers rondlopen. Geen reden tot ongerustheid, verklaart de arbeidsarts van De Lijn, en verzekeren ook externe experts, maar het mag niet baten: de buschauffeurs zullen dat station niet langer aandoen. Waarom zijn mensen zulke slechte inschatters van risico’s? En hoe beïnvloedt dat pogingen tot objectieve risicoanalyses?

Emotie boven ratio?

Ik wil zeker niet het onveiligheidsgevoel van de buschauffeurs minimaliseren. Ik kan absoluut geloven dat het niet evident werken is, en dat ze zich niet veilig voelen doordat er meerdere gevallen van agressie zijn opgetreden. Maar de vrees voor besmettelijke aandoeningen, de doorslaggevende factor in dit verhaal, is niet terecht.
Volgens de ngo Dokters van de Wereld is er geen sprake van een uitbraak van tuberculose, malaria of schurft onder de groep transmigranten in het treinstation Brussel-Noord. Uit de cijfers van de medische consultaties blijkt dat het aantal gevallen van tuberculose stabiel blijft, terwijl het aantal meldingen van schurft zelfs is gedaald.
Bovendien betekent het aantal gevallen van tbc, malaria of schurft bij transmigranten niet noodzakelijk een gezondheidsrisico voor de buschauffeurs. De migranten op doorreis hebben als groep een zwakkere gezondheid en leven onder moeilijkere omstandigheden, waardoor ze vatbaarder zijn voor infecties en besmettingen. En malaria is een tropische infectieziekte die de transmigranten hebben opgelopen in het land van herkomst, die enkel via de malariamug wordt overgedragen. Deze mug is niet aanwezig in België.
Dit alles is door de experten uitgelegd, en toch woekert de vrees voort. Hoe komt dat?

Is de mens wel zo rationeel?

De hoogleraar psychologie en Nobelprijswinnaar Daniel Kahneman heeft in zijn uitmuntende boek ‘Ons feilbare denken’ aangetoond dat we veel irrationeler zijn dan we denken. Hij legt uit dat we twee denksystemen hebben: een snelle, intuïtieve manier en een langzame, weloverwogen manier. Beide zijn uitermate praktisch, maar het gaat vaak fout omdat we – zonder dat we het doorhebben – de verkeerde manier van denken gebruiken.
Evolutionair is dit heel zinvol. Wanneer onze voorouders iets hoorden ruisen in het struikgewas, gingen ze hier niet weloverwogen beginnen nadenken. Neen, ze maakten zich met een rotvaart uit de buurt, en ze zagen achteraf wel of het een woeste sabeltandtijger was, dan wel een wit konijntje. 
Het vernieuwende verborgencameraprogramma Trigger Happy (later Tragger Hippy en Hagger Trippy) maakte enkele jaren terug nog dankbaar gebruik van deze instinctieve reactie, door een aantal acteurs in schijnbare paniek door de straat te laten lopen. Nietsvermoedende wandelaars begonnen dan steevast in dezelfde richting mee te rennen.
Dus wanneer overwerkte buschauffeurs in een relatief onveilige buurt met een gestigmatiseerde bevolkingsgroep plots politieagenten met mondmaskers zien rondlopen, is het dan zo verrassend dat ze zich ernstig zorgen beginnen te maken over hun eigen gezondheid?

Beschikbaarheidsheuristiek

Het omgekeerde is ook waar, trouwens. Iedereen kent wel The smoke filled room study, waarbij nietsvermoedende proefpersonen tijdens een brandalarm braaf op hun stoel blijven zitten wanneer de anderen (ingehuurde acteurs) niet verroeren. Eind vorig jaar is dit fenomeen nog eens tentoongesteld in een aflevering van De Slimste Mens ter Wereld. Een aantal bezorgde blikken, maar zolang de presentator Erik Van Looy aan zijn spreekgestoelte blijft staan, wachten de deelnemers en het publiek gedwee af. Conformiteit weegt zwaarder door dan veiligheid. 

Een ander belangrijk fenomeen is wat de beschikbaarheidsheuristiek wordt genoemd. Wanneer men een bepaald onderwerp meer kent (bijvoorbeeld asbest) of een bepaald risico in de aandacht komt (bijvoorbeeld door alarmistische berichten in de populaire pers), dan gaat men dit risico hoger inschatten.
Zo herinner ik me dat ik op een comité van een drukkerij met handen en voeten moest uitleggen dat het gefixeerde asbestkoord dat tweemaal per jaar tijdens het onderhoud van de machine geïnspecteerd werd, een gevoelig lager gezondheidsrisico gaf dan bijvoorbeeld de solventen die continu vrijkwamen. “Maar… maar het is asbest!”, zeiden ze dan.
Een ander voorbeeld? In de maanden (en jaren) na het uitbrengen van Steven Spielbergs film Jawshadden dagtoeristen meer schrik voor eventuele witte haaien bij het pootjebaden dan voor een auto-ongeluk op de weg naar of van de kust, ook al lag het risico voor dat laatste een factor van meer dan 10.000 hoger.

Breng een rationele boodschap op een overtuigende manier

Dit zijn slechts twee voorbeelden van cognitieve vooroordelen die de mensen hebben, en die de aanvaarding van een objectieve risicoanalyse niet eenvoudig maken. Het is met andere woorden niet voldoende om zich te baseren op objectieve feiten, men moet de boodschap ook overtuigend kunnen overbrengen. Zal ik bij deze een aantal richtlijnen meegeven die hierbij kunnen helpen.

Wees objectief
Een objectieve risicoanalyse blijft sowieso de basis. Men moet zich dus zoveel mogelijk op objectieve informatie baseren, vrij van emotionele vooroordelen. Welke zijn de effectieve risico’s? Wat kan men, indien nodig, doen om deze te beperken? Maak op basis hiervan een duidelijke risicoanalyse met concrete richtlijnen en, wanneer van toepassing, een actieplan.

Communiceer
Bespreek dit alles rechtstreeks met de betrokkenen. Sta open voor de bezorgdheden; minimaliseer deze niet maar geef duidelijke en gefundeerde antwoorden. In eerste instantie moeten de mensen kunnen begrijpen wat bedoeld wordt, en weten wat ze zelf kunnen doen. Een gevoel van controle is heel belangrijk.

Draag het uit
De richtlijnen moeten uitgedragen en opgevolgd worden door de directie en de directe hiërarchie. Wanneer er geen draagvlak is, zal er geen veiligheidscultuur zijn, en gaan mensen zich ofwel niet au sérieux genomen voelen, ofwel zelf onnodige veiligheids- en/of gezondheidsrisico’s nemen.

Volg het op
Herevalueer de risicoanalyse op regelmatige basis of bij nieuwe informatie, en stuur deze wanneer nodig bij. Hou ook telkens de betrokkenen op de hoogte.

Populaire posts van deze blog

Cyanide

En nog eens een strikt arbeidsgeneeskundig blogartikel. Een van de aan mij toegewezen bedrijven heeft informatie gevraagd over cyanides. Redelijk gespecialiseerde informatie wellicht, maar relevant voor bedrijven die met blauwzuur werken. En om collega's arbeidsgeneesheren en preventieadviseurs het opzoekwerk te besparen, maak ik de tekst ook maar publiek. --- CYANIDE 1. Fysische en chemische eigenschappen HCN Heerlijk verfrissend... eh, ruik ik amandelen? HCN is een kleurloze vloeistof of kleurloos gas met de karakteristieke geur van bittere amandelen. HCN gas en vloeistof zijn mengbaar met water en oplosbaar in ethanol en ether. Het kook- en smeltpunt van HCN zijn respectievelijk 25,70°C en -13,24°C. HCN wordt gebruikt als ontsmettings- of desinfectiemiddel, of in chemische syntheses. NaCN en KCN De zouten NaCN en KCN zijn witte, kristallijne vaste stoffen met een lichte amandelgeur. Het smeltpunt van NaCN is 560°C en van KCN 620-635°C. KCN is goed oplosbaar i

Is maté oké?

Maté is een infusie van yerba maté bladeren in heet water. Het lijkt nog het meeste op thee, en wordt in de Zuid-Amerikaanse landen ook in plaats hiervan en in plaats van koffie gedronken. Eeuwenoud symbool van gezondheid en vriendschap, is deze drank er hét sociale bindmiddel. Maté is ook in de lage landen verkrijgbaar, in kruidenwinkels maar ook in grootwarenhuizen. En het heeft een afzetmarkt. Niet alleen bij inwijkelingen uit Zuid-Amerika. Maté wordt, naast groene thee, namelijk ook aanbevolen als hulpmiddel bij afvallen. Op een relatief bekende website staat maté geklasseerd onder "planten zonder risico", "... U kunt ook rechtstreeks thee van maté of groene thee nemen: gemakkelijk te vinden en veelvuldig gebruikt ..." Tal van dieetwebsites raden ook maté aan, omwille van tal van redenen: naast bijkomend gewichtsverlies, heeft het een beschermend effect op het hart. Het doet de slechte cholesterol dalen en beschermt tegen beschadigingen van het DNA. Het h

Artificiële intelligentie op het werk: voorbeeld van een nuttige toepassing voor de preventieadviseurs

Het is moeilijk om specifieke voorspellingen te doen over wat er de komende jaren belangrijk zal zijn op het vlak van preventie op het werk in België, omdat dit afhankelijk is van verschillende factoren zoals de ontwikkelingen op het gebied van technologie, wetgeving en economie. Het is wel waarschijnlijk dat artificiële intelligentie een belangrijke rol zal spelen. EU-OSHA en Eurofound hebben recent rapporten gepubliceerd over hoe AI de arbeidsomstandigheden kan beïnvloeden. Ook zal de nieuwe campagne van EU-OSHA voor 2023-2025 focussen op nieuwe digitale technologieën op het werk. Ik heb daar in de zomer van 2022 al een aantal artikelen aan besteed, en naar aanleiding hiervan heeft Ruben Baes van Amelior me gevraagd om er een workshop over te geven aan preventieadviseurs, wat ik met veel plezier ook heb gedaan. Het is echt een boeiend onderwerp, en mensen beseffen nog niet hoeveel ze nu al in contact komen met AI op het werk. Die suggesties die Outlook geeft om te antwoorden op een m